Artykuły z czasopisma Wiadomości Literackie

Droga Niemiec do narodowego socjalizmu

Nigdy monarchiści nie tworzą monarchji, ani republikanie republiki. Raczej dzięki złym monarchistom rodzi się idea republikańska, a dzięki złym republikanom idea monarchiczna. (Erik Reger: „Das wachsame Hähnchen”) ODREWOLUCJONIZOWANA REWOLUCJA W rewolucjach tkwi skłonność do potęgującego się rozwoju w kierunku radykalnym. Natomiast inicjatorzy wszelkiej rewolucji dążą…

Dmowski z wosku

Świetny publicysta p. Ksawery Pruszyński naszkicował w nr. 796 „Wiadomości Literackich” sylwetkę Romana Dmowskiego, opierając się na danych z jego biografji i twórczości1). Postać Dmowskiego, którą w ten sposób odtworzył, przypomina figury z panopticum albo portrety pośmiertne. Oparte są one na dokumentach autentycznych, na fotografjach…

Dowcipny jezuita

Miałem stryja Cyprjana Ułaszyna, marszałka szlachty powiatu lipowieckiego na Ukrainie (w epoce uwłaszczenia włościan – siódmy dziesiątek lat ub. w.), który będąc bardzo „pobożny” a więc i zabobonny, unikał wyrazów śmierć, umrzeć. Nigdy więc nie wyrażał się w rozmowie o czyjejś śmierci, że umarł; jeśli…

Roman Dmowski

Urodził się nie w Warszawie, jak pisały bezmyślne nekrologi, ale na Kamionku. Jest to różnica, i różnica bardzo wielka, wprost olbrzymia, a to że ktoś nie jest w stanie dostrzec jej znaczenia, nic nas w tej chwili nie obchodzi. W Warszawie, tej prawdziwej Warszawie klasycystycznych…

Podróż społeczna po Polsce

Konrad Wrzos. Oko w oko z kryzysem. Repartaż z podróży po Polsce. Fotomontaż okładki art. mal. Jerzego Zaruby. Warszawa, F. Hoesick, 1933; str. 378 i 6nl. Jesteśmy w pełni sezonu turystycznego; poznajemy Polskę od Tatr po Hel; od jeziora Żarnowskiego do Trockiego, wędrując autem, kajakiem,…

Listy z Ameryki (cz. 5)
FORD

11 października 1935. Przedewszystkiem trzeba wypełnić kwestjonarjusz. Trzeba się zarejestrować u specjalnego urzędnika w specjalnym budynku. Nie wolno palić. W obrębie całego Dearborn, w którem pracuje kilkadziesiąt tysięcy ludzi, nie wolno zapalić zapałki. Ludzie żują tytoń. Przyznaję, że nie odrazu zorjentowałem się, czemu mój przewodnik…

Polska a Gdańsk w czasach Batorego

„Gdańszczanie będąc pod posłuszeństwem koronnem, zbogaciwszy się a prawie jako wieprze utuczywszy z majętności Korony, pany się poczynili, a nas pomamili, a już ci zaledwie rzeczą samą, choć nie nazwiskiem, dowiedli tego byli praktykami swemi, że naszymi panami byli, ponieważ wszytkie zboża, towary, majętnosci dochodów…

Wyspa azaljowa

(Z cyklu: Pisarze polscy o Polsce) W końcu maja w poleskich lasach zaczynały dziać się cuda. Wtedy do mego studenckiego pokoju w Warszawie wpadała depesza: „Azalje kwitną, przyjeżdżaj”. Nauka szła w kąt. Uczyć się można wszędzie i zawsze, a to dzieje się tylko raz do…

LISTY Z NIEMIEC
PRZEMYSŁ I RELIGJA

ESSEN NAD RUHRĄ I FRANKFURT NAD MENEM Ludzie mają naogół skłonność do upraszczania rzeczywistości. Układają zjawiska – jak domino – na jednej płaszczyznie i budują łańcuch przyczynowy jednokierunkowy i zamknięty w sobie. Przeżywają dramaty na scenie jak pełną rzeczywistość, nie przeczuwają jakby istnienia autora, reżysera…

Ciechocinek

(Z cyklu: Pisarze polscy o Polsce) Nazwa Ciechocinek wiązała się w moich wspomnieniach ze znakomitym aktorem-monologistą Fiszerem. Przed trzydziestu laty, kiedy jeszcze, jako uczeń, bawiłem w czasie wakacyj w Krynicy, słyszałem świetny monolog Fiszera, poświęcony „pani Piperment na wodach w Ciechocinku”. Ówczesny Wyrwicz tak świetnie…

Historje około Włocławka

(Z cyklu: Pisarze polscy o Polsce) Kobieta, która mnie wykarmiła swojem mlekiem, pochodziła właśnie spod Włocławka, w rodzinie naszej ustaliło się dla niej przezwisko „piękna Kosta”, bo na imię jej było Konstancja. Jakie nosiła nazwisko, do dziś nie wiem, chociaż ją potem spotkałam. Była to…

Na Jasnej Górze

(Z cyklu: Pisarze polscy o Polsce) Mroczna jest Jasna Góra. Z ciemnego masywu zabudowań klasztornych wspina się w niebo wieża, niby maszt, i światłem jednej latarni płynie, trochę między gwiazdami, a trochę wśród chmur, pędzonych wiatrem i nabrzmiałych nocą. Podkreślone czarnym pasem obronnych wałów, piętrzą…

O drażliwości Żydów

Jedną z kardynalnych i najbardziej charakterystycznych cech żydostwa jest bagatelizowanie najświetniejszych zdobyczy ducha ludzkiego. Żydzi bagatelizują wszystko: kaleczą język, którym mówią, lekceważą czystość mowy, ciała i serca, przeceniają zaś nierozumnie znaczenie pieniędzy. „Ważna różnica!” – jest to frazes, który słyszy się w ustach co drugiego…

Czerwona magja

Z dyrekcji „Swift and Co”, jednej z największych rzeźni w Chicago, otrzymałem, jak każdy zagranicznik, każdy dziennikarz i każda jaka taka osobistość, osobnego przewodnika na zwiedzenie zakładu. Szczególnie silna sensacja poprzedza to zwiedzanie, dreszcz emocji, powtórzenie się uczuć tremy, przedsmaku trwogi, jaki znam z przedsionka…

Wspomnienie o Franciszku Fiszerze

Wiele zdań rozmaitych napiszą o Franciszku Fiszerze, artyście słowa mówionego a człowieku niepospolitych zdolności. Może nikt jednak, oprócz kilku zaledwie osób, nie zachowa o nim serdecznego wspomnienia jako o przyjacielu „ludzi ze wsi”. Bo przecież – na wsi urodzony – całą młodością swoją do wsi…

Wielkanoc u Hearsta

W świadomości przeciętnego Amerykanina Polska istnieje dotąd jako „quantité négligeable”. Mimo posiadania za oceanem największej kolonji wychodztwa polskiego (cztery miljony ambasadorów plus jeden ambasador w Waszyngtonie), nie zdołaliśmy w świadomości Amerykanina i w zainteresowaniach jego dla spraw europejskich zająć dotąd poczytnego miejsca. Być może, jedną…

Lekkomyślność i niewdzięczność

Pani Marja-Jehanne Wielopolska na łamach „Wiadomości Literackich” (nr. 84) wzywa pisarzy polskich do obrony Stefana Żeromskiego, zarzucając im brak etyki koleżeńskiej. Pani Wielopolska może ma rację, może nie ma. Nie mogę znaleźć w sobie rozwiązania tych wątpliwości, gdyż sam przeżyłem w Polsce taki sam okres…

U sternika polskiej literatury
Wywiad specjalny „Wiadomości Literackich” ze Stefanem Żeromskim

O polskie morze. Każda nowa książka Stefana Żeromskiego jest zdarzeniem w naszem ubogiem życiu literackiem. Jest – co więcej – faktem wybitnej doniosłości społecznej ze względu na niezmiernie czuły, ostry, wysubtelniony stosunek genialnego pisarza do kapitalnych zagadnień polityki narodowej. Tak jak się to często zdarza,…

Pisarze polscy a Rosja sowiecka
F. A. Ossendowski

(Ankieta „Wiadomości Literackich”) Literatura sowiecka – Eksperyment komunistyczny – Zbliżenie polsko-rosyjskie 1) Dzielę współczesną literaturę rosyjską na dwie kategorje: a) prorządową, czerpiącą tematy z cyrkularzy Kominternu lub centrali Rosyjskiej Partji Komunistycznej – nieszczerą, najemną, niewolniczą; b) tolerowaną przez C. I. K. i Komintern, którą dźwigają…

Wśród potęgi i grozy górskiej

(Z cyklu: Reportaże „Wiadomości Literackich”) Ogromna większość mieszkańców miasta, znalazłszy się po raz pierwszy w górach, jest zupełnie bezradna. Konfiguracja terenu, kapryśność klimatu, odległości optyczne, łudząco łalwe lub przesadnie groźne i niedostępne na oko stromizny stoków, architektoniczne (pozorne przeważnie) podobieństwo szczytów, grani, dolin – wszystko…

„Wolnego miasta Gdańska nie wymyślił traktat wersalski”

Dziedzina „gdańskologji” polskiej jest – trzeba przyznać – dosyć znana. Bardzo wiele się pisze o najdalszej przeszłości, znamy czasy św. Wojciecha i książąt pomorskich, znamy dzieje Gdańska miasta hanzeatyckiego, jego wzloty i uupadki, związek z Rzeczypospolitą, odłączenie od niej, czasy pruskiej okupacji, potrafimy się nieźle…

Siesta w obcem mieście

(Z cyklu: Pisarze polscy o Polsce) W upalne, sierpniowe rano wysiadam z autobusu na rynku obcego miasta. Pragnę tu spędzić cały dzień, aż do zmroku. Słońce jest jeszcze nieśmiałe, lecz już przygotowuje się do orgji, już stroi swe instrumenty. W przeczuciu tej orgji rozglądam się…

Kampanja hiszpańska
Krew

Paryż, w kwietniu 1939. Przyszły historyk nie będzie się mógł uskarżać na brak materjałów do oceny kampanji hiszpańskiej. Nie ulega jednak kwestji, że cała ta literatura zabarwiona jest silnie animozjami i sympatjami. Toteż urobienie sobie jakotako objektywnego sądu o kampanji hiszpańskiej jest dzisiaj niemożliwością. Przyczynia…

Dobre rady Witkiewicza

Stanisław Ignacy Witkiewicz, Nikotyna – Alkohol – Kokaina – Peyotl – Morfina – Eter – Appendix. Warszawa, 1932; str. 187 i 5nl. Podczas czytania tej książki proszę nie palić papierosów. Nie wypada. Czytamy bowiem rozprawę pisarza, który przedstawia się nam jako „Wielki Mistrz czasowego niepalenia”.…

Pochwała Wercyngetoryksa *

Prądy nacjonalistyczne, – właśnie nacjonalistyczne, – nurtujące w silnym stopniu również, w społeczeństwie francuskiem, zachęcają uczonych i pisarzy do przewartościowywania wszystkich dotychczasowych poglądów na dzieje Francji, a zwłaszcza na ten okres, kiedy to Galja dzięki podbojowi rzymskiemu weszła w ściślejszy krąg dziejów Europy. Poddaje się…

Close