Monopol tytoniowy w Polsce

Ustawą z 1 czerwca 1922 r. wprowadzono w Polsce pełny monopol tytoniowy, nawiązując w ten sposób do dawnych tradycyj, zarówno bowiem przed rozbiorami (1776 – 1795) jak w Księstwie Warszawskiem i Królestwie Polskiem (1812 – 1860) w opodatkowaniu tytoniu trzymano się systemu monopolowego. Brak jednak funduszów na wykupno fabryk prywatnych sprawił, że jeszcze przez dwa lata (do r. 1924) trwał okres przejściowy, w którym przeróbką tytoniu zajmowały się zarówno fabryki państwowe, jak i prywatne, uiszczając opłatę akcyzową od produkcji za pomocą systemu banderoli.

Zawiązkiem Polskiego Monopolu Tytoniowego był istniejący już monopol tytoniowy na ziemiach b. zaboru austrjackiego, który pod zarządem polskim, rozpocząwszy od jednej tylko czynnej fabryki w Krakowie, począł szybko rozwijać się. Odbudowano zatem i uruchomiono w latach 1921 -1923 zniszczone fabryki małopolskie w Winnikach, Zabłotowie i Monasterzyskach (odbudowa ostatniej fabryki w Jagielnicy, zakończona została w r. 1925), zarazem zaś rozszerzono teren produkcji także na inne ziemie Polski, zakładając w latach 1920 – 1923 nowe fabryki w Warszawie, Łodzi i Radomiu oraz zakupując z rąk prywatnych fabryki w Kowlu (w r. 1923) i w Poznaniu (od firmy „Patria”, z początkiem r. 1924).

Cała ta odbudowa i rozwój dokonane zostały bez osobnej pomocy Skarbu Państwa, z własnych tylko zysków fabrykacyjnych Monopolu Tytoniowego. Do całkowitej jednak likwidacji fabryk prywatnych, których produkcja jeszcze z początkiem r. 1924 dwukrotnie przewyższała monopolową, można było przystąpić dopiero z wiosną r. 1924, po uzyskaniu potrzebnych na ten cel funduszów z pożyczki włoskiej. Z dniem 31 lipca fabryki prywatne w ogólnej ilości 99 przeszły pod zarząd monopolowy, przyczem 87 zostało całkowicie zlikwidowanych, 12 zaś największych nabyto na własność Monopolu, a mianowicie na terenie b. zaboru rosyjskiego fabryki w Warszawie („Noblesse”), Grodnie (J. L. Szereszewskiego), Białymstoku i Wilnie, na terenie zaś b. zaboru pruskiego w Starogardzie, Bydgoszczy, Grudziądzu, Inowrocławiu, Kościanie, Wodzisławiu i Poznaniu (2 fabryki, od firm: „Sarmatia” oraz Dubec – M. Droste), tak, że obecnie posiada 22 fabryki.

Ilość przerobionego surowca przekroczyła w 1925 r. 18 miljonów kg., w r. 1926 zaś dosięgnie 20 miljonów. Zestawienie prowizoryczne za 10 miesięcy r. 1925 wykazuje produkcję 290 tys. kg. (około 41 miljonów sztuk) cygar, 5,850 tys. kg. (blisko 6 miljardów sztuk) papierosów i 9,570 tys. kg. tytoniu, z czego około 4,500 tys. kg. przypada na tytoń cienko krajany, reszta zaś na machorkę, tabakę, tytoń do żucia i t. p. Wartość sprzedażna wyrobów tytoniowych wynosi obecnie około 400 miljonów zł. rocznie (wedle preliminarza na r. 1926).

Surowiec tytoniowy nabywany jest niemal wyłącznie zagranicą, produkcja bowiem tytoni krajowych, nadających się na najtańsze gatunki wyrobów, jakkolwiek stale się rozwija, nie dosięga jeszcze miljona kg. rocznie, a powinnaby wzróść ośmiokrotnie, aby pokryć zapotrzebowanie tytoni niższych gatunków. To też Dyrekcja Polskiego Monopolu Tytoniowego za pomocą premij, zaliczek, stacyj doświadczalnych i t. p. pracuje nad rozwojem produkcji krajowej, której terenem są narazie tylko Wschodnia Małopolska i Wołyń oraz okolice Grodna, Grudziądza i Rybnika na G. Śląsku. Dla przechowywania surowca zagranicznego Monopol Tytoniowy posiada 5 wielkich magazynów, 5 innych przeznaczonych jest dla fermentacji i przechowywania surowca krajowego.

Do rozdziału gotowych fabrykatów między konsumcję służy 29 magazynów (nie licząc podręcznych składów przy fabrykach). System sprzedaży oparty jest na sieci koncesjonowanych handli hurtowych (blisko 1000) i detalicznych (około 40,000). Koncesje udzielane są w pierwszej linji osobom ustawowo uprzywilejowanym (inwalidzi i t. p.), dopiero zaś w braku takich zgłoszeń innym reflektantom.

Dochody z Monopolu Tytoniowego, stanowiące ponad 11% dochodów państwowych, wykazują stałą tendencję wzrostu, zwłaszcza od chwili wprowadzenia waluty złotowej. W r. 1924 wynosiły one 133,7 miljonów zł. (zamiast preliminowanych 70 miljonów), w r. 1925 zaś 182,6 miljonów zł., tak, że preliminowany dochód 162,5 miljonów zł. przewyższony został przeszło o 12 proc. Preliminarz budżetowy na r. 1926 przewiduje dochód 190 miljonów zł.

Polski Monopol Tytoniowy zatrudnia 576 urzędników, 290 funkcjonarjuszów niższych oraz (przy pełnej produkcji) około 17 tysięcy robotników.

Czasopismo społeczno-kulturalne wydawane w Warszawie w latach 1921 – 1939. Jedno z najważniejszych pism ruchu narodowego w dwudziestoleciu. Współpacowali z nim m. in. Roman Dmowski, Aleksander Świętochowski, Adolf Nowaczyński, Feliks Koneczny, Władysław Konopczyński, Jan Rembieliński, Jan Emil Skiwski, Roman Rybarski, Karol Hubert Rostworowski, Maria Rodziewiczówna i inni.

Close