Dawne szable polskie

W związku z wręczeniem zabytkowej szabli polskiej Marszałkowi Śmigłemu-Rydzowi przez delegację Armji Polskiej, drukujemy poniżej artykuł o dawnych szablach polskich, oraz reprodukujemy najważniejsze typy tych szabel.

„Za Jana Trzeciego – Króla potężnego
W Staszowiem zrobiona – na harc z Tatarami,
Tum we krwie ochrzczona – pod Wiednia murami”.
(Napis na głowni szabli „staszówki” z XVII w.)

Szabla – to w dawnych wiekach najulubieńszy oręż szlachcica i żołnierza polskiego. Nieodstępna i niezbędna towarzyszka w boju i w domu, we wszystkich okolicznościach życia, w kościele, w podróży, na sejmiku, na pogrzebie, na bankiecie. Z miłością i szacunkiem przekazywana z pokolenia na pokolenie, z ojca na syna. Częstokroć symbol chwały orężnej i pamiątka zasługi. Oglądana dziś przeważnie w muzealnej gablocie, czasem u zbieracza-amatora, coraz rzadziej w posiadaniu dziedzica historycznego nazwiska i rodowej tradycji. Znamy ją w licznych odmianach nazwy i kształtu, figurującą w starych inwentarzach pod mianem jendyczki, czeczugi, hiszpanki, multanki, czy węgierki; to znowu od portretów lub monogramów królewskich, inkrustowanych, czy też wyrytych na klindze, określoną nazwą batorówki, zygmuntówki, czy agustówki; w późniejszym już czasie słynącą powszechnie pod mianem karabeli. Znamy ją z pięknej i bogatej, ręką lwowskiego czy krakowskiego złotnika ozdobionej oprawy, służącą do stroju i reprezentacji, to znowu bez żadnych ozdób i pretensji, w postaci skromnej i prostej, o mocniej i miernie zakrzywionej głowni, przeznaczoną do bojowego użytku.

Szable polskie

1) Karabele polskie z XVII i XVIII wieku, bogato ozdobione złotem, o głowniach typu tureckiego. 2) Szable polskie manufaktury lwowskiej z XVIII w. 3) Rękojeści szabli typowo polskie, z t. zw. paluchem. W pośrodku szabla ks. Karola Radziwiłła „Panie Kochanku”. 4) Szable bojowe polskie (dwie po prawej z początku XVII wieku w typie „węgierek”). (Zdjęcia i opisy z artykułu)

Od początku XVI do końca XVIII wieku przeszła szabla polska ewolucję, wytwarzając w swoisty sposób ze skrzyżowania wschodnich i zachodnich elementów odmienny typ narodowego oręża siecznego, który z czasem posłużył jako pierwowzór dla szabli lekkiej kawalerii wszystkich niemal wojsk Europy. Najstarsze znane szable polskie nie przekraczają połowy XVI wieku. Zbliżają się one do typu szabel węgierskich, zrazu o prawie prostej, a potem nachylonej rękojeści o długim krzyżowym jelcu z „wąsami”, o głowni rozszerzającej się ku końcowi w t. zw. pióro. Szable takie znamy także z portretów i nagrobków z okresu panowania Batorego i Zygmunta III-go. W XVII wieku wytworzyły się dwie zasadnicze odmiany szabel polskich: jedna o rękojeści zamkniętej z kabłąkiem i t. zw. paluchem, druga o rękojeści otwartej, t. zw. karabelowej. W jednym i drugim wypadku znamy okazy bogate, oprawne w złoto i srebro, ozdabiane emalją i niellem, oraz skromne żelazne. Z oprawy bogatej słynęła zwłaszcza w XVII i XVIII wieku manufaktura lwowska, na której swoiste piętno wycisnęły wpływy sztuki Islamu, oddziaływujące tutaj bezpośrednio. Oprawy proste, użytkowe, wychodziły z pod ręki mistrzów mieczniczych, zorganizowanych w cechy po wszystkich niemal miastach Rzeczypospolitej. Same głownie szabel były różnego, nawet obcego pochodzenia. Trafiają się głownie styryjskie, niemieckie i włoskie, lub też wschodnie tureckie. Wiele jest jednak niewątpliwie polskich, wyszłych z kuźnic, rozsypanych w różnych stronach kraju. W Krakowie, Łucku, Wyszynach, Staszowie, (stąd nazwa „staszówka”), Samsonowie, Suchedniowie i wielu innych miejscowościach istniały zakłady, w których wyrabiano broń sieczną. Bywają szable polskie znaczone niekiedy swoistą marką, ale trudno powiedzieć, do której ze znanych fabryk owa marka się odnosi. Głownie ich odznaczają się mniejszą lub większą krzywizną, nigdy jednak nie są tak zakrzywione jak na Wschodzie. Nadmierna bowiem krzywizna utrudniała użycie szabli po myśli zasad znanej i słynnej w Polsce sztuki szermierczej. Bywaj głownie różnej szerokości (wąskie zwano smyczkami), o szlifie wklęsłym lub płaskim, często także opatrzone szerszemi i żłobkami lub wąskiemi bruzdeczkami. I w tym zakresie istnieją różne odmiany. Na klingach tych widnieją ryte lub inkrustowane złotem portrety królów, inicjały, herby i napisy. Mówią one o przewagach wojennych, wyliczają nazwy bitew, modlą się o zwycięstwo, świadczą o ludziach i czasach, służą radą i zachętą do boju.w których wyrabiano broń sieczną. Bywają szable polskie znaczone niekiedy swoistą marką, ale trudno powiedzieć, do której ze znanych fabryk owa marka się odnosi. Głownie ich odznaczają się mniejszą lub większą krzywizną, nigdy jednak nie są tak zakrzywione jak na Wschodzie. Nadmierna bowiem krzywizna utrudniała użycie szabli po myśli zasad znanej i słynnej w Polsce sztuki szermierczej. Bywaj głownie różnej szerokości (wąskie zwano smyczkami), o szlifie wklęsłym lub płaskim, często także opatrzone szerszemi i żłobkami lub wąskiemi bruzdeczkami. I w tym zakresie istnieją różne odmiany. Na klingach tych widnieją ryte lub inkrustowane złotem portrety królów, inicjały, herby i napisy. Mówią one o przewagach wojennych, wyliczają nazwy bitew, modlą się o zwycięstwo, świadczą o ludziach i czasach, służą radą i zachętą do boju.

Dziś, w zmartwychwstałej Ojczyźnie, dawna szabla polska, to nie tylko zabytek i dokument archeologiczny lub dzieło sztuki, świadczące o obyczaju i kulturze przodków, ale przedewszystkiem świadek wymowny świetnej przeszłości bojowej oręża polskiego.Podjęła dawną tradycję szabla bojowa wojsk odrodzonej Rzeczypospolitej, a nawiązując do dawnych kształtów formą swej rękojeści, przyjęła także na klindze napis, widniejący na sztandarach pułkowych dawnych i obecnych wojsk polskich: Honor i Ojczyzna.

Zbigniew Bocheński.

Ilustrowany tygodnik kulturalno-polityczny wydawany w Krakowie przez koncern Ilustrowany Kuryer Codzienny. W każdym numerze na bieżąco relacjonowano aktualne wydarzenia z kraju i ze świata, ilustrując je dużą ilością fotografii, których w każdym numerze było kilkadziesiąt. Redaktorem naczelnym był Józef Flach. Czasopismo wychodziło w latach 1924-1939.

Brak komentarzy

Napisz komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Close