KORESPONDENCJA

Dokoła powstania warszawskiego

Do redaktora „Wiadomości”

List płk. Tadeusza Machalskiego w nr. 273 „Wiadomości” „Burza czy powstanie?” wymaga pewnych uzupełnień, gdyż może być fałszywie rozumiany.

Zadaniem „Burzy” nie było, jak twierdzi autor listu, „ułatwianie postępowania wojsk sowieckich”. Rozkaz dowódcy Armii Krajowej do „Burzy” 20 listopada 1943 określa zadania „Burzy” jak następuje.

„Cel i zadania „Burzy”: podkreślenie naszej woli bicia Niemców, i to nawet w wypadku niekorzystnego dla nas stosunku sił, czyli wśród okoliczności nie zezwalających na podjęcie powstania powszechnego, oraz samoobrona przed wyniszczeniem nas przez wycofujących się Niemców”.

Żadne inne ujęcia zadań „ Burzy” w później wydanych rozkazach nie podają, że celem jej jest ułatwianie postępów Rosjan, chociaż była ona w istocie swej pomocą dla Armii Czerwonej.

Słuszne jest twierdzenie, że pierwsze rozkazy dowódcy Armii Krajowej do „Burzy” zakazywały walk w większych miastach. Rozkazy te jednak opracowano w listopadzie 1943, wówczas gdy armie sowieckie stały jeszcze poza Dnieprem. W miarę rozwoju wydarzeń i krystalizowania się poglądów na naszą postawę wobec Z.S.R.S. początkowe zamierzenia i plany ulegały zmianom. W kolejno wydawanych rozkazach zmiany te przekazywano dowódcom terenowym do wykonania. Wpłynęły na to zarówno obserwacje walk niemiecko-rosyjskich na Ukrainie, doświadczenia zdobyte przez Armię Krajową z zetknięcia się z oddziałami sowieckimi (Wołyń, luty-maj 1944), jak również wytyczne naczelnego wodza.

Doświadczenia wykazały, że w wyniku wojny ruchowej, jaką prowadzono, dochodziło do zażartych i długotrwałych walk o posiadanie większych miast, będących z reguły węzłami komunikacyjnymi. Oddziały Armii Krajowej, wykonywając „Burzę”, mogły przyczynić się do skrócenia walk o miasta i przez to oszczędzić im strat i zniszczeń. Przewidziano, że po zakończeniu walk z Niemcami, polskie władze cywilne i wojskowe miały wystąpić wobec wkraczających Rosjan w roli gospodarzy, manifestować samodzielność i podleganie rządowi i naczelnemu wodzowi w Londynie. Wystąpienia takie mogły mieć znaczenie tylko w większych miastach, gdyż mogły być poparte postawą ludności, będącej „przejawem woli narodu polskiego w utrzymaniu niepodległego bytu” (instrukcja dowódcy Armii Krajowej z 12 lipca 1944).

Zgodnie z tak pomyślaną postawą, na wniosek dowódców terenowych, po uzgodnieniu z delegatem rządu, dowódca Armii Krajowej zarządził pod koniec czerwca 1944 opanowanie Wilna i Lwowa przez oddziały Armii Krajowej na krótko przed wkroczeniem tam wojsk sowieckich. Obie te akcje wykraczały swymi rozmiarami znacznie poza wzmożoną dywersję, mieściły się jednak i były wykonywane w ramach „Burzy”.

Nie znając jeszcze rozkazów dowódcy Armii Krajowej zarządzających opanowanie Wilna i Lwowa, naczelny wódz w instrukcji z 7 lipca 1944 m.in. depeszował do dowódcy Armii Krajowej: „Jeśli przez szczęśliwy zbieg okoliczności w ostatnich

chwilach odwrotu niemieckiego, a przed wkroczeniem oddziałów czerwonych powstaną szanse choćby przejściowego i krótkotrwałego opanowania przez nas Wilna, Lwowa, innego większego centrum lub pewnego ograniczonego niewielkiego choćby obszaru – należy to uczynić i wystąpić w roli pełnoprawnego gospodarza”.

Z tych powodów, począwszy od czerwca 1944, zasadę wstrzymywania się oddziałów Armii Krajowej od walk w większych miastach zarzucono. Decyzja więc podjęcia walki o Warszawę leżała w kompetencji władz krajowych i mieściła się w ramach „Burzy”. Nie wymaga uzasadniania, że skoro komenda główna Armii Krajowej była stacjonowana w Warszawie, dowódca Armii Krajowej zastrzegł sobie wobec dowódcy lokalnego prawo decyzji co do wywoływania walki w stolicy.

Zarządzenie dowódcy Armii Krajowej z 21 lipca 1944 stanu czujności do powstania powszechnego nie łączyło się bezpośrednio z decyzją walki o Warszawę, były to sprawy od siebie niezależne. Dowódca Armii Krajowej nie wyłączał możliwości załamania się Niemców wobec dotkliwych klęsk, szczególnie po nadejściu wiadomości o zamachu na Hitlera; musiał więc być przygotowany na wszelkie ewentualności.

Na wiadomość o zarządzeniu stanu czujności do powstania powszechnego rząd w Londynie uchwałą z 25 lipca 1944 upoważnił władze krajowe do ogłoszenia powstania w chwili przez nie wybranej. Uchwała rządu z 25 lipca nie miała jednak żadnego wpływu na decyzję władz krajowych w kwestii podjęcia walki o Warszawę. Decyzja opanowania stolicy rodziła się w komendzie głównej Armii Krajowej w Warszawie w dniach 20-24 lipca. Dowódca Armii Krajowej zakomunikował swą decyzję wykonawcom 25 lipca. A 27 lipca otrzymano w Warszawie uchwałę rządu z 25 lipca. Daty te mówią same za siebie.

Faktem jest, że walka w Warszawie była w zasadzie prowadzona według planów przygotowanych na wypadek powstania powszechnego i przybrała formę powstania. Nie był to jednak wypadek odosobniony. Walki Armii Krajowej we Lwowie były prowadzone również zgodnie z planami powstania powszechnego i nosiły charakter powstania, były więcej niż wzmożoną dywersją. Ponieważ jednak zbiegły się one z wkroczeniem Armii Czerwonej do miasta i trwały krótko (trzy dni), nazwa „powstanie” dla walk o Lwów nie przyjęła się.

Jest również ważne jak pojęcia powstanie powszechne, powstanie warszawskie, „Burza” układały się w umysłach ludzi, którzy wzięli na siebie brzemię decyzji oraz u ich współpracowników, którzy ją opracowali. W żadnym dokumencie sprzed 1 sierpnia 1944 nie spotyka się dla zamierzonej walki o Warszawę nazwy „powstanie”.

Nazwę „powstanie warszawskie” nadała swej walce o wolność ludność stolicy dopiero po pierwszych starciach 1 sierpnia 1944.

Kazimierz Iranek-Osmecki.

Wydawany w Londynie w latach 1946 – 1981 emigracyjny tygodnik społeczno-kulturalny. Założycielem pisma był Mieczysław Grydzewski a stałymi współpracownikami byli min. Marian Hemar, Marian Kukiel, Stanisław Stroński, Jan Lechoń, Józef Mackiewicz, Tymon Terlecki, Józef Wittlin. Tygodnik był kontynuacją londyńskich „Wiadomości Polskich” a tradycją nawiązywał do przedwojennych „Wiadomości Literackich”.

Brak komentarzy

Napisz komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Close