Strona główna  /  Historia świata  /  Wojna ojczyźniana – co to za konflikt i jakie były jego przyczyny?

Wojna ojczyźniana – co to za konflikt i jakie były jego przyczyny?

Historia świata
Sceny z historii wojskowości

„Wielka Wojna Ojczyźniana” to radziecki termin określający walkę ZSRR z III Rzeszą od 22 czerwca 1941 roku do zakończenia wojny w Europie w maju 1945 roku. Nie jest synonimem całej II wojny światowej. Obejmuje tylko jej część, a zarazem pomija wcześniejszą współpracę Józefa Stalina z Adolfem Hitlerem i agresję ZSRR na sąsiednie państwa.

Czym była Wielka Wojna Ojczyźniana?

Nazwa odnosi się do wojny rozpoczętej atakiem Niemiec na Związek Radziecki 22 czerwca 1941 roku. W radzieckiej historiografii przedstawiano ją jako heroiczną obronę ojczyzny przed nazistowską agresją, zakończoną zwycięstwem Armii Czerwonej nad III Rzeszą. W rosyjskiej tradycji pamięci za symboliczny koniec tego okresu uznaje się 9 maja 1945 roku, czyli dzień obchodzony jako Dzień Zwycięstwa.

W ujęciu historycznym jest to wycinek II wojny światowej, a nie odrębny konflikt obejmujący wszystkie działania z lat 1939–1945. W kontekście krytycznym określenie „Wielka Wojna Ojczyźniana” opisuje nie tylko wydarzenia militarne, lecz także sposób ich przedstawiania przez radziecką, a później rosyjską propagandę.

Dlaczego daty II wojny światowej i „Wielkiej Wojny Ojczyźnianej” są różne?

II wojna światowa rozpoczęła się 1 września 1939 roku od niemieckiej agresji na Polskę. 17 września tego samego roku na terytorium Polski wkroczyła Armia Czerwona. W listopadzie 1939 roku ZSRR zaatakował Finlandię, rozpoczynając wojnę zimową. Te wydarzenia należą do historii II wojny światowej, ale nie mieszczą się w oficjalnym radzieckim zakresie „Wielkiej Wojny Ojczyźnianej”.

Istotne znaczenie miał pakt Ribbentrop–Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku. Był to układ o nieagresji między III Rzeszą a ZSRR, którego tajny protokół przewidywał podział stref wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej. Po niemieckiej agresji na Polskę oba państwa zawarły również 28 września 1939 roku traktat o granicach i przyjaźni. ZSRR dostarczał wówczas Niemcom surowce, a oba reżimy współpracowały przy umacnianiu okupacji podbitych ziem.

Kategoria II wojna światowa „Wielka Wojna Ojczyźniana”
Czas trwania 1939–1945 1941–1945
Początek Agresja III Rzeszy na Polskę 1 września 1939 roku Atak Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 roku
Rola ZSRR Udział obejmuje także inwazję na Polskę i wojnę z Finlandią ZSRR przedstawiany jest przede wszystkim jako obrońca zaatakowanej ojczyzny
Sojusze i współpraca Uwzględnia pakt Ribbentrop–Mołotow oraz współpracę niemiecko-radziecką z lat 1939–1941 Wątek współpracy z III Rzeszą jest pomijany lub marginalizowany
Znaczenie polityczne Konflikt światowy między państwami Osi a aliantami Opowieść o narodowej obronie i zwycięstwie ZSRR nad nazizmem

Wyodrębnienie roku 1941 pozwalało władzom radzieckim stworzyć prostszy obraz konfliktu. ZSRR mógł występować w nim jako państwo, które padło ofiarą niemieckiej agresji, a nie jako mocarstwo, które wcześniej współuczestniczyło w rozbiorze Polski i prowadziło własną politykę ekspansji. Taka periodyzacja usuwała z pamięci niewygodne fakty i wzmacniała moralną legitymizację zwycięstwa.

Jak powstał mit zwycięstwa?

Po 1945 roku zwycięstwo nad III Rzeszą stało się jednym z najważniejszych filarów pamięci politycznej ZSRR. Władza przedstawiała Armię Czerwoną jako siłę, która ocaliła Europę przed nazizmem i przyniosła innym narodom wyzwolenie. W tym obrazie słabiej widoczne były represje, deportacje, powojenne podporządkowanie Europy Środkowo-Wschodniej oraz fakt, że dla wielu państw wejście Armii Czerwonej oznaczało zmianę okupanta, a nie odzyskanie pełnej niepodległości.

Ważną rolę odgrywał także kult Józefa Stalina. Propaganda przedstawiała go jako przywódcę, który kierował państwem w czasie próby i doprowadził je do zwycięstwa. Na dalszy plan spychano odpowiedzialność jego reżimu za wcześniejszą współpracę z Hitlerem oraz za represje wobec własnych obywateli. Zwycięstwo stawało się więc nie tylko wydarzeniem historycznym, lecz także argumentem na rzecz silnej, scentralizowanej władzy.

Jak współczesna Rosja wykorzystuje ten mit?

Władimir Putin uczynił pamięć o wojnie jednym z podstawowych narzędzi budowania rosyjskiej tożsamości państwowej. Zwycięstwo z 1945 roku ma łączyć różne grupy społeczeństwa, wzmacniać dumę narodową i przedstawiać Rosję jako państwo, które w przeszłości pokonało największe zagrożenie dla Europy. W tej narracji krytyka polityki Kremla może zostać przedstawiona jako podważanie pamięci o poległych i narodowego zwycięstwa.

Do utrwalania tej opowieści służą uroczystości 9 maja, parady wojskowe oraz akcja „Nieśmiertelny Pułk”, podczas której uczestnicy niosą portrety krewnych walczących w czasie wojny. Pamięć rodzinna zostaje w ten sposób połączona z państwowym przekazem o jedności narodu i ciągłości rosyjskiej potęgi.

Najważniejsze elementy tego mitu to:

  • Stalin jako architekt zwycięstwa – jego rola wojskowa jest eksponowana, a represje i błędy polityczne schodzą na dalszy plan.
  • Pomijanie współpracy z III Rzeszą – pakt Ribbentrop–Mołotow, agresja na Polskę i wojna z Finlandią nie pasują do obrazu ZSRR jako wyłącznie niewinnej ofiary.
  • Narracja o wyzwalaniu Europy – działania Armii Czerwonej przedstawia się jako przyniesienie wolności, bez szerszego uwzględnienia powojennego podporządkowania państw regionu Moskwie.
  • Porównywanie współczesnych przeciwników do nazistów – określenia takie jak „faszyści” i „nowi naziści” są używane do przedstawiania przeciwników Rosji jako spadkobierców III Rzeszy.

Ten ostatni mechanizm został wykorzystany w rosyjskiej narracji dotyczącej wojny przeciwko Ukrainie. Kreml przedstawia ją jako walkę z rzekomym nazizmem, choć pojęcie to jest używane w sposób politycznie rozszerzony i oderwany od ścisłej definicji nazizmu. Odwołanie do 1941 roku ma nadać współczesnym działaniom charakter obronny, nawet gdy dotyczą one rosyjskiej agresji prowadzonej poza granicami Rosji.

Dlatego termin „Wielka Wojna Ojczyźniana” trzeba odczytywać na dwóch poziomach. Oznacza realny front niemiecko-radziecki z lat 1941–1945, ale jednocześnie funkcjonuje jako selektywny mit polityczny. Rozróżnienie między tymi znaczeniami pozwala mówić o historii ZSRR bez powtarzania narracji, która usuwa z obrazu wydarzenia z lat 1939–1941 i wykorzystuje pamięć o zwycięstwie do uzasadniania współczesnej polityki Kremla.

Redakcja retropress.pl

Retropress to portal o historii. Opowiadamy o dziejach Polski i świata, przybliżamy postacie historyczne i wyjaśniamy dawne tytuły szlacheckie. Zaglądamy do dawnej prasy i pokazujemy, jak wyglądało codzienne życie w minionych epokach. To miejsce dla wszystkich, którzy lubią historię opowiedzianą przystępnie.

Może Cię również zainteresować

Potrzebujesz więcej informacji?