Cesarstwo rzymskie zaczęło się umownie w 27 r. p.n.e., gdy Oktawian otrzymał tytuł Augusta. Jego część zachodnia przetrwała do 476 r. n.e., natomiast część wschodnia, znana jako Cesarstwo Bizantyjskie, istniała aż do 1453 r. n.e. Oznacza to, że cesarstwo jako tradycja polityczna trwało niemal 1500 lat, choć jego zachodnia część upadła znacznie wcześniej.
Ile lat trwało cesarstwo rzymskie?
Przyjmując 27 r. p.n.e. za początek cesarstwa, Cesarstwo Zachodniorzymskie istniało około 503 lat – od 27 r. p.n.e. do 476 r. n.e. Cesarstwo Wschodniorzymskie przetrwało natomiast około 1480 lat, do zdobycia Konstantynopola przez Turków osmańskich w 1453 r.
Data 476 r. nie oznacza więc końca całego cesarstwa rzymskiego. W tym roku Odoakr zdetronizował Romulusa Augustulusa, ostatniego cesarza Zachodu. Wschodnia część imperium nadal działała, a jej mieszkańcy nazywali siebie Rzymianami. Określenie „Bizancjum” powstało później i służy współczesnym historykom do odróżnienia tej części państwa od wcześniejszego Rzymu.
Symboliczne daty końcowe wyglądają następująco:
- 476 r. n.e. – upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego po detronizacji Romulusa Augustulusa.
- 1453 r. n.e. – zdobycie Konstantynopola i koniec Cesarstwa Wschodniorzymskiego.
Cesarstwo Zachodnie i Wschodnie – czym się różniły?
| Aspekt | Cesarstwo Zachodniorzymskie | Cesarstwo Wschodniorzymskie |
|---|---|---|
| Data końcowa | 476 r. n.e. | 1453 r. n.e. |
| Najważniejsze ośrodki władzy | Rzym, a później Rawenna | Konstantynopol |
| Główna przyczyna losów | Najazdy, kryzysy polityczne i słabsza sytuacja gospodarcza | Silniejsza gospodarka, większe zasoby finansowe i obronne położenie stolicy |
Podział imperium wynikał z trudności w zarządzaniu ogromnym terytorium. Władcy musieli reagować na najazdy, bunty i problemy administracyjne w odległych prowincjach. Reformy Dioklecjana, w tym tetrarchia, wprowadziły system współrządów, ale nie stworzyły jeszcze dwóch całkowicie niezależnych państw. Ostateczny podział wiąże się ze śmiercią cesarza Teodozjusza I w 395 r. n.e., gdy władza przypadła jego synom.
Zachód był silniej narażony na ataki ludów germańskich i miał mniej stabilne zaplecze finansowe. Rzym utracił część znaczenia politycznego, a stolicą zachodniej części stała się Rawenna, łatwiejsza do obrony. Narastały też konflikty wewnętrzne, problemy z rekrutacją armii i rywalizacja dowódców.
Wschód korzystał z bogatszych prowincji, sprawniejszej administracji i położenia Konstantynopola. Miasto leżało na ważnych szlakach handlowych między Europą i Azją, a jego mury utrudniały zdobycie. Dzięki temu władcy wschodni mogli dłużej finansować armię i odpierać zagrożenia. Cesarstwo Wschodniorzymskie nie było więc nowym państwem powstałym po upadku Rzymu, lecz jego polityczną kontynuacją.
Skąd wzięła się data 27 r. p.n.e.?
Rok 27 p.n.e. uznaje się za umowny początek cesarstwa. Po zwycięstwie nad Markiem Antoniuszem i Kleopatrą Oktawian przejął pełnię władzy nad państwem rzymskim. Senat nadał mu wtedy tytuł Augusta. Formalnie zachowano republikańskie urzędy i instytucje, lecz najważniejsze decyzje zależały od jednego władcy.
System stworzony przez Augusta nazywa się pryncypatem. Oktawian przedstawiał się jako princeps, czyli „pierwszy obywatel”, a nie król. W praktyce kontrolował armię, finanse i kluczowe prowincje. Dlatego 27 r. p.n.e. nie oznacza nagłego powstania cesarstwa w sensie prawnym. Jest raczej datą symbolicznego przejścia od republiki do monarchii ukrytej pod republikańską formą.
Najkrócej: Zachód cesarstwa rzymskiego trwał od 27 r. p.n.e. do 476 r. n.e., ale jego wschodnia, rzymska kontynuacja przetrwała aż do 1453 r. n.e. „Upadek Rzymu” w 476 r. był więc końcem jednej części imperium, a nie całego państwa.