Sejm walny był najwyższym organem władzy ustawodawczej w dawnej Rzeczypospolitej. Stanowił dwuizbowy parlament, w którym uczestniczyli król, senatorowie i posłowie szlacheccy. Obradował nad najważniejszymi sprawami państwa, między innymi podatkami, prawami, wojną i pokojem.
Czym był sejm walny?
Sejm walny działał najpierw w Królestwie Polskim, a później w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jego rozwój przypadł na okres od XV do XVIII wieku. W źródłach jako pierwszy sejm walny wskazuje się często zgromadzenie z 1493 roku, natomiast przełomowe znaczenie dla ukształtowania dwuizbowego parlamentu miał sejm zwołany w Piotrkowie w 1468 roku.
Do kompetencji sejmu należało uchwalanie praw, zatwierdzanie podatków oraz podejmowanie decyzji dotyczących wojny i pokoju. Monarcha nie mógł samodzielnie rozstrzygać wszystkich najważniejszych kwestii państwowych. W wielu sprawach potrzebował zgody reprezentantów szlachty i senatorów, co ograniczało władzę królewską.
Kto wchodził w skład sejmu walnego?
Sejm walny tworzyły trzy stany sejmujące. Były to król, senat i izba poselska. Określenie „trzy stany” nie oznaczało trzech izb, ponieważ parlament miał dwie izby: senat i izbę poselską. Król uczestniczył w obradach jako trzeci, odrębny stan sejmujący.
| Stan sejmujący | Kto wchodził w skład? | Główna rola |
|---|---|---|
| Król | Monarcha zwołujący sejm i przewodniczący jego pracom w znaczeniu ustrojowym | Inicjowanie obrad, przedstawianie potrzeb państwa i udział w stanowieniu prawa |
| Senat | Biskupi, wojewodowie, kasztelanowie i najwyżsi dygnitarze | Opiniowanie spraw państwowych oraz udział w podejmowaniu uchwał |
| Izba poselska | Posłowie szlacheccy wybierani na sejmikach | Reprezentowanie szlachty, rozpatrywanie projektów i wyrażanie zgody na podatki oraz prawa |
Izba poselska reprezentowała szlachtę za pośrednictwem posłów wybieranych na sejmikach. Senat wywodził się z dawnej rady królewskiej i skupiał najważniejszych dostojników świeckich oraz duchownych. Uchwały wymagały współdziałania obu izb, a król uczestniczył w procesie ustawodawczym poprzez zwoływanie sejmu, przedstawianie propozycji oraz zatwierdzanie przyjętych rozstrzygnięć.
Jak powstał sejm walny?
Za ważny etap rozwoju sejmu uznaje się zgromadzenie w Piotrkowie, zwołane przez Kazimierza Jagiellończyka na 9 października 1468 roku. Wcześniej król konsultował się z przedstawicielami szlachty i dygnitarzami na sejmikach prowincjonalnych. Następnie na sejmiki powiatowe wybrano posłów, którzy przybyli do Piotrkowa.
To wydarzenie miało znaczenie, ponieważ posłowie wybrani przez szlachtę obradowali jako odrębna grupa. W ten sposób utrwalał się model, w którym obok senatu działała izba poselska, a więc podstawy dwuizbowego parlamentu. Początkowo sejmy zwoływano często, zależnie od potrzeb monarchy i państwa.
Zasady regularnego zwoływania sejmu określiły później Artykuły henrykowskie. Dokument ten zobowiązywał króla do zwoływania sejmu co dwa lata, a także przewidywał możliwość zwołania obrad nadzwyczajnych.
Jak często obradował sejm?
W ustroju Rzeczypospolitej wyróżniano dwa podstawowe rodzaje sesji sejmu:
- Sejm ordynaryjny – zwyczajna sesja zwoływana co dwa lata, trwająca sześć tygodni.
- Sejm ekstraordynaryjny – sesja nadzwyczajna zwoływana w razie pilnej potrzeby, przewidziana na dwa tygodnie.
Sejm walny był więc miejscem, w którym król, senatorowie i przedstawiciele szlachty wspólnie rozstrzygali najważniejsze sprawy państwa. Jego znaczenie wynikało zarówno z kompetencji ustawodawczych, jak i z udziału reprezentantów szlachty w sprawowaniu władzy.
