Strona główna  /  Poradnik  /  Jak wyglądała służba wojskowa w PRL i co z niej zostało?

✦ AI

Jak wyglądała służba wojskowa w PRL i co z niej zostało?

Poradnik
Młody żołnierz w mundurze z lat 80. w surowym wnętrzu koszar, oddający klimat służby wojskowej w PRL. No text on the picture.

Jak wyglądała służba wojskowa w PRL i co z niej zostało? Jeśli chcesz poznać codzienność poborowych, warto spojrzeć nie tylko na regulaminy, lecz także na relacje świadków. Służba oznaczała przymus, surową hierarchię, propagandę oraz życie pod presją nieformalnych zasad.

Jak wyglądała służba wojskowa w PRL?

Jak wyglądała służba wojskowa w PRL zależało od rodzaju jednostki, czasu wcielenia i pozycji żołnierza. Poborowy trafiał do świata rozkazów, apeli, ćwiczeń oraz ciągłej kontroli. W wojskach lądowych służba trwała zwykle dwa lata, a w marynarce dłużej. Przysięga zawierała także deklarację braterskiej więzi z Armią Radziecką.

Warunki w koszarach często odbiegały od oficjalnego obrazu zdyscyplinowanej armii. Problemy dotyczyły higieny, wyżywienia, umundurowania, pościeli i opieki przełożonych. Władze mówiły o wychowaniu obywatelskim, lecz meldunki wojskowe opisywały wulgarność, alkoholizm, przemoc oraz wykorzystywanie podwładnych do prywatnych prac. W takich warunkach rozwijała się „fala” – nieformalny system zależności między rocznikami.

Najmłodszych nazywano „kotami” lub „kubusiami”. Starsi żołnierze wymagali od nich sprzątania, biegania, meldowania się w określony sposób i wykonywania upokarzających poleceń. Z czasem poborowy zdobywał wyższą pozycję, a część osób zaczynała odtwarzać przemoc, której wcześniej doświadczała:

  • bezsensowne czyszczenie podłóg i toalet,

  • pompki, przysiady oraz czołganie się w trudnych warunkach,

  • bicie pasami, ręcznikami lub innymi przedmiotami,

  • zmuszanie do palenia, picia albo oddawania pieniędzy,

  • kradzież paczek i uzależnianie wydania korespondencji od posłuszeństwa.

Niektóre „ceremoniały” przedstawiano jako żołnierski folklor. W rzeczywistości wiele z nich prowadziło do obrażeń, załamań psychicznych i prób samobójczych. Przełożeni reagowali najczęściej dopiero wtedy, gdy przemoc pozostawiała wyraźne ślady. Skargi nierzadko kończyły się dalszymi szykanami – to dlatego większość żołnierzy wybierała milczenie i strategię przetrwania.

Dlaczego młodzi unikali wojska?

Przymusowy pobór budził silny opór. Młodzi ludzie obawiali się nie tylko ćwiczeń i koszar, ale też ideologicznej indoktrynacji oraz kontaktu z brutalną hierarchią. Wielu próbowało zdobyć odroczenie dzięki nauce, dokumentacji medycznej albo pomocy znajomych lekarzy. Studia bywały sposobem na odsunięcie wcielenia, a czasem na przeczekanie okresu poboru.

Niektórzy symulowali choroby psychiczne, problemy z nerkami, wzrokiem lub słuchem. Inni ukrywali się, zmieniali nazwisko, wyjeżdżali do innego miasta albo starali się zdobyć paszport. Zdarzały się też samookaleczenia, które mogły skończyć się trwałym kalectwem. Takie przypadki pokazują, jak silne było przekonanie, że koszary stanowią zagrożenie dla zdrowia i godności.

Do wojska trafiali również klerycy. Władze wykorzystywały ich powołania jako narzędzie nacisku na Kościół oraz niepokornych biskupów. Alumni mieli ograniczony dostęp do Mszy, trudniej otrzymywali przepustki i byli obserwowani przez specjalnie dobranych żołnierzy. Książki religijne przechowywali pod materacami, a egzaminy seminaryjne zdawali w konspiracji.

Inny obraz służby tworzyli oficerowie zawodowi. Ryszard Kukliński przeszedł drogę od młodego oficera do pułkownika Sztabu Generalnego. Znał plany Układu Warszawskiego i przekazywał Amerykanom informacje o przygotowaniach wojennych oraz stanie wojennym. Dla władz PRL był zdrajcą, lecz po zmianie ustroju jego działalność oceniono jako działanie w obronie Polski.

Co pozostało po tamtej armii? Przede wszystkim wspomnienia, język „fali”, książki, filmy i świadectwa osób, które przeszły przez koszary. Obowiązkowy pobór zniknął, lecz doświadczenia przemocy nie powinny być traktowane jako niewinna tradycja żołnierska. Dziś archiwalne raporty i relacje pozwalają nazwać po imieniu to, co dawniej ukrywano pod hasłem dyscypliny.

Artykuł powstał przy współpracy z armia24.pl.

Artykuł sponsorowany

Redakcja retropress.pl

Retropress to portal o historii. Opowiadamy o dziejach Polski i świata, przybliżamy postacie historyczne i wyjaśniamy dawne tytuły szlacheckie. Zaglądamy do dawnej prasy i pokazujemy, jak wyglądało codzienne życie w minionych epokach. To miejsce dla wszystkich, którzy lubią historię opowiedzianą przystępnie.

Może Cię również zainteresować

Potrzebujesz więcej informacji?