Rzeczpospolita Obojga Narodów była jednym państwem, które powstało z połączenia dwóch podmiotów politycznych: Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Związek ustanowiony unią lubelską w 1569 roku nie oznaczał więc dwóch oddzielnych krajów połączonych jedynie nazwą.
Jedno państwo złożone z dwóch części
Unia lubelska przekształciła wcześniejszą unię personalną Polski i Litwy w unię realną. Oznaczało to utworzenie wspólnego organizmu państwowego z jednym monarchą, wspólnym sejmem i wspólną polityką zagraniczną. Oba człony zachowały jednak część własnych instytucji, między innymi urzędy, skarby, wojska i prawa.
Dlatego na pytanie, ile państw tworzyło Rzeczpospolitą Obojga Narodów, można odpowiedzieć dwojako. Powstała ona z dwóch państw, ale po zawarciu unii była jedną Rzecząpospolitą, a nie dwoma niezależnymi krajami. Jej głównymi częściami były:
- Korona Królestwa Polskiego – obejmująca ziemie polskie, a po 1569 roku także między innymi część ziem ruskich wcielonych do Korony.
- Wielkie Księstwo Litewskie – odrębny człon wspólnego państwa, zachowujący własne urzędy, skarb, wojsko i prawo.
Co oznaczało „Obojga Narodów”?
Najczęstsze nieporozumienie wynika ze współczesnego znaczenia słowa „naród”. Dziś zwykle rozumiemy je jako wspólnotę etniczną lub językową. W XVI wieku termin „naród”, nawiązujący do łacińskiego natio, miał w kontekście politycznym inne znaczenie. Odnosił się przede wszystkim do wspólnoty obywatelskiej, czyli szlachty należącej do danego państwa.
„Oboje narody” oznaczały więc wspólnoty polityczne Korony i Litwy, a nie wyłącznie Polaków i Litwinów rozumianych jako dwa nowoczesne narody etniczne. Rzeczpospolita była przy tym państwem wieloetnicznym i wielowyznaniowym. Mieszkali w niej między innymi Polacy, Litwini, Rusini, Żydzi, Niemcy, Ormianie, Tatarzy i Kozacy.
Unia nie zlikwidowała wszystkich różnic między Koroną a Wielkim Księstwem Litewskim. Łączyła je wspólna władza i część instytucji, ale pozwalała także zachować odrębność prawną oraz administracyjną. Był to zatem związek dwóch tradycji politycznych w ramach jednego państwa.
Unia lubelska z 1569 roku stworzyła trwałą Rzeczpospolitą Obojga Narodów, która przetrwała ponad 200 lat. Najkrócej można ją określić jako jedno państwo utworzone przez Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie.