Bitwa pod Verdun pochłonęła około 700–800 tysięcy ofiar po obu stronach, jeśli uwzględnić zabitych, rannych i zaginionych. Nie jest to jednak precyzyjny bilans z wojskowej ewidencji, lecz zakres szacunków historycznych. Najczęściej przyjmuje się, że około 300 tysięcy żołnierzy zginęło lub zmarło wskutek odniesionych ran, a ponad 400–500 tysięcy zostało rannych albo uznanych za zaginionych.
Ile ofiar poniosły Francja i Niemcy?
Straty obu armii były zbliżone, choć dokładne wartości zależą od tego, czy do bilansu wlicza się żołnierzy zmarłych w szpitalach, zaginionych bez potwierdzenia śmierci oraz tych, którzy po bitwie nie wrócili do służby. Poniższe zestawienie pokazuje najczęściej spotykany, przybliżony podział:
| Strona | Szacunkowi zabici | Szacunkowi ranni i zaginieni |
|---|---|---|
| Francja | około 160–170 tys. | około 350–380 tys. |
| Niemcy | około 140–150 tys. | około 350–380 tys. |
| Obie strony | około 300 tys. | ponad 700 tys. |
Nie należy traktować tych liczb jako ostatecznych. W opracowaniach można znaleźć zarówno bilans zbliżony do 700 tysięcy, jak i szacunki sięgające 800 tysięcy wszystkich strat. Różnica wynika przede wszystkim z odmiennego definiowania „ofiar” i sposobu klasyfikowania zaginionych.
Dlaczego nie da się ustalić dokładnego bilansu?
Bitwa trwała od 21 lutego do grudnia 1916 roku i objęła teren wielokrotnie niszczony przez ciężką artylerię. W takich warunkach dokumentacja szybko przestawała odpowiadać rzeczywistości. Powody niepewności są przede wszystkim następujące:
- Artyleria zacierała ślady śmierci – ciała grzebano w błocie, rozrywano pociskami albo zasypywały je kolejne eksplozje. Część żołnierzy uznanych za zaginionych mogła więc faktycznie zginąć na miejscu.
- Ewidencja nie obejmowała wszystkich przypadków – meldunki sporządzano w warunkach ostrzału, przy zerwanej łączności i przemieszaniu jednostek. Osobno wykazywano zabitych, rannych, chorych, jeńców i zaginionych.
- Ranni umierali po zakończeniu walk – nie zawsze przypisywano ich śmierć bezpośrednio do strat poniesionych pod Verdun, zwłaszcza gdy zgon nastąpił w szpitalu poza rejonem bitwy.
- Propaganda wpływała na publikowane dane – strony konfliktu miały powody, by eksponować straty przeciwnika, a pomniejszać własne. Późniejsze zestawienia także korzystały z niepełnych i nierównych archiwów.
Z tego powodu liczby 700 tysięcy i 800 tysięcy nie oznaczają dwóch całkowicie różnych wydarzeń. Są próbami opisania tej samej katastrofy przy użyciu różnych metod liczenia.
„Młyn do mielenia kości” – skąd wzięło się to określenie?
Verdun stało się symbolem wojny przemysłowej, w której artyleria decydowała o skali strat bardziej niż pojedyncze starcia piechoty. Niemiecka ofensywa rozpoczęła się od wielogodzinnego ostrzału prowadzonego przez setki dział. Pociski niszczyły okopy, drogi, umocnienia i całe wsie, a żołnierze przez wiele godzin pozostawali bez możliwości ewakuacji.
Warunki na froncie potęgowały skutki bombardowań. Błoto sięgało kolan, brakowało wody, a w lejach po pociskach leżały ciała, których nie można było pochować. Ranni czekali na pomoc w piwnicach, ziemiankach i prowizorycznych punktach opatrunkowych. Zniszczone drogi utrudniały dowóz żywności oraz amunicji, a także transport rannych.
Walki przyniosły niewielkie zdobycze terytorialne w stosunku do poniesionych kosztów. Jednostki wielokrotnie atakowały te same pozycje, między innymi forty Douaumont i Vaux oraz okolice zniszczonej miejscowości Fleury. Dlatego określenie „młyn do mielenia kości” nie opisuje jednego wyjątkowo krwawego dnia, lecz długotrwały mechanizm zużywania kolejnych oddziałów.
Rotacja Francuzów i wykrwawianie niemieckich jednostek
Na sposób przeżywania bitwy wpływała także odmienna organizacja obu armii. Francuzi stosowali system rotacji, nazywany często noria. Jednostki i ich pododdziały regularnie kierowano na front, a następnie wycofywano na odpoczynek. Dzięki temu w walkach pod Verdun uczestniczyła bardzo duża część francuskiej armii, ale pojedynczy żołnierz nie zawsze spędzał w pierwszej linii wiele tygodni bez przerwy.
Rotacja nie zmniejszała ogólnej liczby strat, lecz rozkładała doświadczenie bitwy na większą liczbę jednostek. Po francuskiej stronie sprzyjało to późniejszemu przedstawianiu Verdun jako wspólnego doświadczenia narodowego. Philippe Pétain zyskał wtedy opinię „zbawcy Verdun”, choć sam system wymagał nieustannego wysyłania nowych ludzi w strefę ostrzału.
Niemieckie dowództwo dłużej utrzymywało część formacji na froncie, uzupełniając je w ograniczonym zakresie. W efekcie niektóre jednostki były stopniowo wykrwawiane, a ich żołnierze mogli odczuwać, że pozostawiono ich samych w walce bez wyraźnego przełomu. Ta różnica nie zmieniała podobnej skali strat obu armii, ale wpływała na pamięć o bitwie po każdej stronie.
Verdun nie było więc wyłącznie starciem o twierdzę. Stało się symbolem wojny, w której ogromny wysiłek, miliony pocisków i setki tysięcy ofiar przyniosły zaledwie ograniczone zmiany na mapie. Najuczciwsza odpowiedź na pytanie o liczbę ofiar brzmi zatem: około 700–800 tysięcy wszystkich strat, w tym mniej więcej 300 tysięcy zabitych, przy świadomości, że granica między zabitymi, zaginionymi i rannymi nie zawsze daje się dziś odtworzyć.
