Życie Spartanina było podporządkowane państwu, dyscyplinie i służbie wojskowej. Od dzieciństwa przygotowywano go do roli zdyscyplinowanego obywatela i żołnierza, a prywatne potrzeby jednostki schodziły na dalszy plan.
Etapy życia Spartanina
- Niemowlęctwo – według przekazów dziecko oceniali starsi obywatele. Sprawdzano jego zdrowie i siłę, ponieważ od przyszłych obywateli oczekiwano sprawności fizycznej. Plutarch pisał o porzucaniu słabych niemowląt w pobliżu Tajgetos, ale współczesne badania archeologiczne nie potwierdziły istnienia masowego miejsca porzucania dzieci. Decyzja o losie noworodka mogła więc być później przedstawiana bardziej dramatycznie, niż wyglądała w rzeczywistości.
- Dzieciństwo w domu – do około 7. roku życia chłopiec pozostawał pod opieką rodziny. W tym czasie mógł uczyć się podstaw czytania i pisania, choć edukacja intelektualna nie była najważniejszym celem wychowania.
- Agoge, czyli państwowe wychowanie – około 7. roku życia chłopiec trafiał pod kontrolę państwa. Agoge obejmowało ćwiczenia fizyczne, naukę posłuszeństwa, walki, wytrzymałości i współpracy z grupą. W późniejszym okresie wychowankowie byli koszarowani, a ich codzienność coraz bardziej przypominała życie żołnierzy.
- Służba wojskowa – po ukończeniu agoge młody Spartanin rozpoczynał dorosłe życie wojownika. Około 20. roku życia wchodził do armii, ale nadal mieszkał przede wszystkim w koszarach i uczestniczył we wspólnych posiłkach.
- Pełnia praw obywatelskich – dopiero około 30. roku życia Spartanin uzyskiwał pełne prawa polityczne i mógł prowadzić bardziej samodzielne życie rodzinne. Obowiązek wojskowy trwał znacznie dłużej, zwykle do około 60. roku życia.
Codzienność w koszarach
Spartańskie wychowanie miało hartować ciało i przyzwyczajać młodych ludzi do znoszenia bólu, głodu, zimna oraz zmęczenia. Surowe warunki nie były przypadkiem, lecz częścią zaplanowanego systemu szkolenia.
Najważniejsze elementy codzienności młodych Spartan obejmowały:
- skąpe odzienie i chodzenie boso, aby przyzwyczajać organizm do trudnych warunków,
- spanie na posłaniach z trzciny zamiast na wygodnych łóżkach,
- ograniczone racje żywnościowe, przez które głód stawał się częścią szkolenia,
- ćwiczenia fizyczne, zapasy, biegi, walkę i polowanie,
- rywalizację oraz bójki, które miały zwiększać sprawność i odporność na stres,
- chłostę jako karę i próbę wytrzymałości, szczególnie podczas obrzędów związanych z Artemidą Ortią.
Młodych Spartan zachęcano także do kradzieży żywności. Nie chodziło o pochwałę złodziejstwa, lecz o sprawdzenie sprytu i umiejętności działania w trudnych warunkach. Karano przede wszystkim tych, którzy dali się przyłapać. Wymagano również krótkiego, rzeczowego mówienia. Stąd pochodzi określenie „lakoniczny”, wywodzące się od Lakonii.
Krypteja i heloci
Krypteja była specjalnym testem przeznaczonym dla wyróżniających się młodzieńców. Jej uczestnicy mieli działać samodzielnie, ukrywać się i sprawdzać swoje umiejętności przetrwania. Przekazy antyczne łączą ją także z przemocą wobec helotów, czyli zależnej ludności pracującej na rzecz spartańskich obywateli.
Heloci byli znacznie liczniejsi od Spartan, dlatego państwo obawiało się ich buntu. Krypteja mogła pełnić funkcję zastraszania i kontroli społecznej, ale szczegóły jej przebiegu znamy głównie z późniejszych źródeł. Nie należy więc przedstawiać każdej opowieści o niej jako bezspornego faktu.
Relacje społeczne i rola kobiet
Ważną instytucją były syssitie, czyli wspólne posiłki dorosłych obywateli. Uczestnicy jedli razem, dzielili obowiązki i utrzymywali więzi grupowe. Taki system wzmacniał poczucie równości oraz podporządkowanie jednostki wspólnocie. Udział wymagał jednak regularnego wnoszenia składki, a problemy z jej opłacaniem mogły oznaczać utratę statusu obywatela.
Spartanki miały większą swobodę niż kobiety w wielu innych greckich polis. Dziewczęta ćwiczyły fizycznie, biegały, uprawiały zapasy i uczestniczyły w wychowaniu przygotowującym je do roli matek oraz zarządczyń gospodarstwa. Ich sprawność wiązano z przekonaniem, że zdrowe kobiety urodzą silne dzieci i poradzą sobie z prowadzeniem domu, gdy mężczyźni będą na wojnie.
Nie oznaczało to jednak pełnej równości w nowoczesnym sensie. Rola kobiet nadal wynikała z potrzeb państwa i jego militarnego modelu. To także dzięki pracy helotów Spartanki z zamożnych rodzin mogły dysponować większą ilością czasu i majątku niż kobiety w wielu innych polis.
Co naprawdę oznaczało spartańskie wychowanie?
System Sparty skutecznie tworzył zdyscyplinowanych wojowników, ale wymagał podporządkowania niemal całego życia państwu. Indywidualne ambicje, wygoda i prywatność ustępowały miejsca wspólnocie, treningowi oraz obowiązkowi wojskowemu.
Notka historyczna: obraz Sparty znamy w dużej mierze z relacji autorów spoza tego państwa, między innymi Plutarcha. Dlatego część opowieści może łączyć rzeczywiste zwyczaje z późniejszą idealizacją lub demonizacją. Sparta była zarazem polis o bardzo sprawnym systemie wojskowym i społeczeństwem opartym na ostrym podziale, przymusie oraz podporządkowaniu ludności zależnej.
