Pierwszą polską gazetą był „Merkuriusz Polski Ordynaryjny”, którego pierwszy numer ukazał się 3 stycznia 1661 roku. Był to niewielki, drukowany periodyk o formacie zbliżonym do A4, redagowany na potrzeby dworu Jana Kazimierza i królowej Ludwiki Marii. Łączył wiadomości polityczne oraz wojskowe z wyraźnym celem propagandowym.
Dlaczego powstał „Merkuriusz Polski Ordynaryjny”?
Przed 1661 rokiem w Rzeczypospolitej drukowano przede wszystkim pisma ulotne, odezwy, pamflety i okolicznościowe zbiory tekstów. Reagowały one na konkretne wydarzenia, lecz nie ukazywały się regularnie. „Merkuriusz” był czymś innym – stałym periodykiem, który dostarczał kolejnych porcji wiadomości.
Gazeta powstała w środowisku królewskim. Jej inicjatorem był najpewniej marszałek nadworny koronny Łukasz Opaliński, a przedsięwzięcie wspierali Jan Kazimierz i Ludwika Maria. Dwór potrzebował narzędzia, które pomoże przekonać szlachtę do projektowanych zmian ustrojowych. Szczególne znaczenie miała elekcja vivente rege, czyli wybór następcy tronu jeszcze za życia panującego monarchy. Rozwiązanie to miało ograniczyć niebezpieczeństwo bezkrólewia i wzmocnić władzę królewską, ale spotykało się z silnym sprzeciwem części szlachty.
„Merkuriusz” przedstawiał wydarzenia z perspektywy korzystnej dla dworu. Jego cele polityczne obejmowały:
- Poparcie dla elekcji vivente rege – gazeta miała oswajać odbiorców z pomysłem wyboru następcy za życia króla.
- Ograniczenie wpływów izby poselskiej – projekt reform zakładał wzmocnienie sprawczości monarchy kosztem części kompetencji szlachty.
- Budowę pozytywnego wizerunku Jana Kazimierza – relacje eksponowały działania dworu i sukcesy wojskowe Rzeczypospolitej.
„Iż jest że tak rzecz jedyny pokarm dowcipu ludzkiego umieć i wiedzieć…”
Tak rozpoczynał się pierwszy numer. Już ten fragment pokazuje, że wydawcy przedstawiali gazetę nie jako zwykły zbiór nowin, lecz jako źródło wiedzy potrzebnej do rozumienia spraw publicznych.
Jak fizycznie wyglądała pierwsza polska gazeta?
Czytelnik XVII wieku otrzymywał arkusze niewielkiego, zwartego druku. Przeciętny numer liczył około 8 lub 12 stron, a jego format wynosił mniej więcej 20 × 17 cm. Był więc zbliżony do dzisiejszego A4, choć dokładne wymiary poszczególnych egzemplarzy mogły się różnić.
Tekst składano w dwóch kolumnach, przy użyciu krojów typowych dla drukarstwa epoki, między innymi italiki i szwabachy. Nie było fotografii, ilustracji prasowych ani rozbudowanych nagłówków znanych ze współczesnych gazet. Najważniejszą część kart zajmował ciągły tekst, podzielony na relacje i wiadomości z różnych miejsc.
| Cecha | Szczegóły |
|---|---|
| Format | Około 20 × 17 cm, zbliżony do formatu A4 |
| Układ | Dwie kolumny tekstu |
| Czcionka | Między innymi italika i szwabacha |
| Nakład | Szacunkowo 100–300 egzemplarzy |
| Redaktor | Hieronim Pinocci, sekretarz królewski |
| Drukarz | Jan Aleksander Gorczyn |
| Częstotliwość | Zwykle raz lub dwa razy w tygodniu |
Za przygotowanie tekstów odpowiadał Hieronim Pinocci, włoski sekretarz królewski. Stroną techniczną zajmował się Jan Aleksander Gorczyn, krakowski drukarz, matematyk i pisarz religijny. Pierwsze numery powstawały w Krakowie, gdzie przebywała para królewska. Gdy rozpoczął się sejm, druk przeniesiono do Warszawy, aby gazeta mogła docierać bezpośrednio do uczestników politycznej rozgrywki.
W Krakowie wydano 27 numerów. Kolejne, oznaczone numerami od 28 do 42, drukowano w Warszawie. Niewielki nakład sprawiał, że pismo trafiało głównie do dworu, urzędników i zamożniejszej szlachty, a nie do szerokiej publiczności.
O czym pisano w „Merkuriuszu”?
Podtytuł gazety brzmiał: „dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacjej pospolitej”. Zakres tematyczny był więc szerszy niż sama polityka dworu. Czytelnicy otrzymywali relacje z kraju, wiadomości wojskowe oraz informacje zagraniczne.
Na łamach „Merkuriusza” pojawiały się przede wszystkim:
- relacje z obrad sejmu i wydarzeń na dworze królewskim,
- wiadomości o wojnie Rzeczypospolitej z Moskwą i działaniach wojskowych,
- informacje z Wiednia, Londynu, Wenecji, Hagi i Paryża,
- doniesienia o dyplomacji, podróżach oraz wydarzeniach społecznych i gospodarczych.
Informacje zagraniczne docierały z opóźnieniem sięgającym kilku tygodni. W numerze wydanym w czerwcu 1661 roku opisywano wydarzenia z maja. W realiach XVII wieku nie oznaczało to jednak braku aktualności. Regularne przekazywanie sprawdzonych wiadomości stanowiło dużą zmianę w porównaniu z obiegiem plotek i pojedynczych druków.
Równolegle ukazywała się włoskojęzyczna wersja pisma, „Continuatione del Mercurio Polacco”, przeznaczona dla odbiorców zagranicznych. Nie była prostym tłumaczeniem polskiej gazety, lecz przygotowywano ją z myślą o informowaniu Europy o wydarzeniach w Rzeczypospolitej.
Dlaczego „Merkuriusz” przestał się ukazywać?
Gazeta była ściśle związana z konkretną kampanią polityczną. Sejm warszawski zakończył się 18 lipca 1661 roku, a plany reform Jana Kazimierza i jego otoczenia nie zostały zrealizowane. Wkrótce wygasł też sens dalszego wydawania pisma jako narzędzia wspierającego te projekty.
Ostatni numer ukazał się 22 lipca 1661 roku. Łącznie zachowało się świadectwo 42 numerów. Po zakończeniu działalności „Merkuriusza” bieżące wiadomości przez wiele lat ponownie rozpowszechniano głównie za pomocą nieregularnych druków ulotnych.
„Merkuriusz Polski Ordynaryjny” był pierwszą polską gazetą periodyczną, ale nie był niezależnym tytułem w dzisiejszym znaczeniu. Powstał jako projekt dworski, łączący funkcję informacyjną z obroną programu politycznego Jana Kazimierza.
Jego znaczenie nie wynikało z dużego nakładu ani długiego istnienia. Gazeta działała zaledwie kilka miesięcy, lecz stworzyła w Rzeczypospolitej model regularnego przekazywania wiadomości drukiem. Nie należy mylić jej z późniejszym „Monitorem” z XVIII wieku – „Merkuriusz” był wcześniejszym, siedemnastowiecznym początkiem polskiej prasy periodycznej.
